Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích to lớn, AI cũng đặt ra nhiều nguy cơ nếu bị lợi dụng vào các mục đích trái pháp luật. Nhằm bảo đảm AI được phát triển và ứng dụng an toàn, có trách nhiệm, Điều 7 Luật Trí tuệ nhân tạo đã quy định rõ 6 nhóm hành vi bị nghiêm cấm.
1. Không lợi dụng AI để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật
“1. Lợi dụng, chiếm đoạt hệ thống trí tuệ nhân tạo để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.”
Quy định này nhằm ngăn chặn việc sử dụng AI như một công cụ phục vụ các hoạt động phạm tội, như lừa đảo trực tuyến, tấn công mạng, chiếm đoạt dữ liệu hoặc quyền điều khiển hệ thống AI của tổ chức, doanh nghiệp. AI phải được sử dụng để phục vụ con người và phát triển xã hội, không trở thành phương tiện tiếp tay cho các hành vi vi phạm pháp luật.
2. Nghiêm cấm phát triển và sử dụng AI nhằm lừa đảo, thao túng hoặc gây hại
“2. Phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo nhằm mục đích sau đây: a) Thực hiện các hành vi bị nghiêm cấm theo quy định của luật; b) Sử dụng yếu tố giả mạo hoặc mô phỏng người, sự kiện thật để lừa dối hoặc thao túng nhận thức, hành vi của con người một cách có chủ đích và có hệ thống, gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của con người; c) Lợi dụng điểm yếu của nhóm người dễ bị tổn thương, bao gồm trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số hoặc người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi để gây tổn hại cho chính họ hoặc người khác; d) Tạo ra hoặc phổ biến nội dung giả mạo có khả năng gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.”
Khoản này đặt ra “hàng rào” pháp lý đối với các hành vi lợi dụng AI để lừa đảo, thao túng tâm lý hoặc phát tán nội dung giả mạo. Đặc biệt, việc sử dụng công nghệ Deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói nhằm chiếm đoạt tài sản hoặc lan truyền thông tin sai sự thật sẽ thuộc nhóm hành vi bị nghiêm cấm. Đồng thời, pháp luật cũng dành sự bảo vệ đối với các nhóm dễ bị tổn thương trước nguy cơ bị AI lợi dụng hoặc tác động tiêu cực.
3. Không thu thập, sử dụng dữ liệu trái pháp luật để phát triển AI
“3. Thu thập, xử lý hoặc sử dụng dữ liệu để phát triển, huấn luyện, kiểm thử hoặc vận hành hệ thống trí tuệ nhân tạo trái với quy định của pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ và an ninh mạng.”
Quy định này khẳng định việc phát triển AI phải tuân thủ pháp luật về dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ và an ninh mạng. Việc thu thập trái phép thông tin cá nhân hoặc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện AI mà không được phép đều có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật.
4. Bảo đảm con người luôn kiểm soát hệ thống AI
“4. Cản trở, vô hiệu hóa hoặc làm sai lệch cơ chế giám sát, can thiệp và kiểm soát của con người đối với hệ thống trí tuệ nhân tạo theo quy định của Luật này.”
Quy định này bảo đảm nguyên tắc con người luôn giữ vai trò giám sát và kiểm soát đối với AI. Mọi hành vi cố tình vô hiệu hóa các cơ chế giám sát hoặc ngăn cản sự can thiệp của con người khi hệ thống AI xảy ra sự cố đều bị nghiêm cấm.
5. Không che giấu hoặc làm sai lệch thông tin về AI
“5. Che giấu thông tin bắt buộc phải công khai, minh bạch hoặc giải trình; tẩy xóa, làm sai lệch các thông tin, nhãn, cảnh báo bắt buộc trong hoạt động trí tuệ nhân tạo.”
Tính minh bạch là yêu cầu quan trọng trong hoạt động AI. Người sử dụng cần được biết khi mình đang tương tác với hệ thống AI hoặc khi nội dung được tạo ra bởi AI. Vì vậy, việc cố tình che giấu, tẩy xóa hoặc làm sai lệch các thông tin, nhãn hoặc cảnh báo bắt buộc đều là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm.
6. Không lợi dụng nghiên cứu, thử nghiệm AI để vi phạm pháp luật
“6. Lợi dụng hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, đánh giá hoặc kiểm định hệ thống trí tuệ nhân tạo để thực hiện hành vi trái quy định của luật.”
Luật khuyến khích nghiên cứu, phát triển AI nhưng không cho phép lợi dụng các hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm hoặc kiểm định để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật. Quy định này góp phần bảo đảm các hoạt động nghiên cứu AI diễn ra đúng mục đích và đúng khuôn khổ pháp luật.
Việc quy định rõ các hành vi bị nghiêm cấm không nhằm hạn chế sự phát triển của AI mà hướng tới xây dựng môi trường ứng dụng AI an toàn, minh bạch và có trách nhiệm. Trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi, việc tuân thủ các quy định của pháp luật là trách nhiệm của mọi tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân khi phát triển, cung cấp hoặc sử dụng trí tuệ nhân tạo.